Conferentie Excellentie! Integriteit als deugd
Kwestie van deugd? Kwestie van doen!

BinnenbeRijk 6 / juli 2008

tekst: Ellen Klein Breukink / fotografie: Bert de Jong, Ien Dales Leerstoel / CAOP

Wat is integriteit en hoe bereik je dat? Is het een deugd? Kun je je erin ontwikkelen? Is integriteit een kwestie van autonomie? Deze en andere vragen kwamen aan bod op de conferentie Excellentie! Integriteit als deugd op 25 juni jl. bij het COAP in Den Haag. Als klapstuk van de middag werd de Ien Dales Award 2008 uitgereikt. Een verslag.

Integriteit is van alle tijden, hoewel het woord in de oudheid nog niet bestond. Toch lijkt het begrip integriteit in onze moderne maatschappij flink aan erosie onderhevig. Immers, mensen worden steeds vaker gedreven door extrinsieke - vaak financiële - prikkels in plaats van intrinsieke prikkels, vertelt Thijs Jansen van de Stichting Beroepseer. ‘We zijn niet meer gewend ervan uit te gaan dat mensen intrinsiek gemotiveerd zijn. Getuige het toenemende aantal openbare aanbestedingen en de groeiende marktwerking van onze economie. Een paradoxale ontwikkeling wat mij betreft: hoe beschaafder onze samenleving is geworden, des te meer de mensen het geloof in de mensheid zijn verloren. In Nederland zijn we vooral bezig met de beste dienstverlening tegen de laagste prijs.’ Een Calvinistische erfenis misschien, denkt Jansen. Maar toch vooral een illustratie van het cynisme dat gepaard gaat met een door externe prikkels gedreven samenleving zoals het moderne Nederland.

Erkenning
Jansen ziet integriteit als iets dat onlosmakelijk is verbonden met de publieke sector. Hij pleit ervoor meer te besturen met beroepseer als uitgangspunt. ‘Hieronder versta ik het streven om kwaliteit te leveren en de erkenning van dat streven door anderen. Beroepstrots, zelfrespect en geweten zijn daarbij belangrijke aspecten. Een integer persoon heeft waarden en neemt deze serieus. Dat kan alleen als hij een bepaalde mate van autonomie heeft.’ Volgens Jansen zorgt autonomie niet alleen voor meer werkplezier, maar kunnen autonome professionals ook beter afstemmen op complexe situaties en functioneren als intelligente frontliniewerker. Daarnaast vergt autonomie minder controle en regelgeving, omdat er gewerkt wordt op basis van vertrouwen.
Maar hoe creëer je deze autonomie? Jansen noemt enkele voorwaarden. ‘Niet alleen moet duidelijker zijn waartoe de publieke sector dient, ook moeten we besturen met meer draagvlak. Wanneer vakbonden te smalle gesprekspartners zijn, moeten we zoeken naar meer gesprekspartners om de legitimiteit van maatregelen onder beroepsoefenaars te verbreden. En erkenning is belangrijk. Erkenning en waardering van de publieke werkers.’

Krassen
Autonomie dus als voorwaarde voor integriteit. Maar daarvoor is het wel nodig een exacte definiëring van het begrip integriteit te geven. Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen, verwijst naar de deugdenethiek. ‘Een deugd is een virtuositeit, een excellentie.’ Van Tongeren omschrijft de verschillende kenmerken van het begrip deugd en de problemen die deze veroorzaken in de integriteitsdiscussie. Zo legt hij uit dat een deugd geen handeling is, maar een houding. En daardoor moeilijk meetbaar. Verder is een deugd een kwestie van voortdurende vorming. Als krassen in een blad die samen een karakter vormen. De beste krassen zijn de deugden. ‘Daardoor is deugdenvorming in feite nooit af’, aldus Van Tongeren. Nog zo’n probleem: een deugd is gebaseerd op kwaliteitsstandaarden, dus niet kwantificeerbaar en niet meetbaar. De deugdenethiek is bovendien discriminerend: deze impliceert immers dat de ene persoon beter is dan de andere. En dan de meer-of-minder-kwestie. ‘Een beetje integer bestaat niet’, zei Ien Dales ooit. Maar volgens Van Tongeren kan iemand wel degelijk meer of minder deugdzaam zijn.
Al met al is het nog niet gemakkelijk de deugdenethiek in te schakelen bij de definiëring van integriteit, zo geeft Van Tongeren aan. Maar onmogelijk is het ook niet. Van Tongeren: ‘Iedere deugd is een concretisering van de kardinale deugden Moed, Maat, Rechtvaardigheid en Verstandigheid. Maar bovenal is deugdzaamheid te ontwikkelen. Niet alleen de beste kan deugdzaam genoemd worden. Iedereen kan beter leren deugen. Misschien is dat wel de kern van deugd: voortdurend proberen beter te worden.’

Moresprudentie
Tot zover de theorie. Edgar Karssing, onderzoeker en trainer aan de Nyenrode Business Universiteit, maakt het begrip integriteit concreet met een aantal praktijkverhalen. ‘Zoals het recht met jurisprudentie de toepassingspraktijk registreert, kan dat binnen de integriteit met moresprudentie: de optekening van alle afwegingen, keuzes en beslissingen bij integriteit. Door keuzeargumenten en gedragsrichtlijnen vast te leggen en hier verslag van te doen, bouwen organisaties moresprudentie op.’ Als klinkend voorbeeld noemt Karssing een gemeente die moresprudentie hanteert bij het al dan niet ingaan op de vele uitnodigingen die zij wekelijks binnenkrijgt. Op basis van de criteria functionaliteit, onafhankelijkheid, geloofwaardigheid en voorbeeldfunctie maakt de gemeente steeds de afweging hoe ze met de uitnodiging omgaat. Inmiddels is er een rijke informatiebank ontstaan. Niet met ijzeren regels, maar met een kader voor afwegingen. Een kader dat de gemeente borgt door driemaandelijks een selectie van uitnodigingen te toetsen met behulp van de moresprudentie.’
Ander voorbeeld van integriteit in de praktijk: De Nederlandsche Bank heeft integriteit als beoordelingscriterium geformuleerd. Zij doet dit door nauwkeurig te omschrijven wat haar normen voor integriteit zijn en aan te geven wanneer een werknemer qua integriteit op de norm, onder de norm of boven de norm presteert.
Twee dijken van voorbeelden waaruit blijkt dat integriteit meer is dan een mooi woord alleen. En laat dit nu net de slogan zijn waarmee Ien Dales Award-winnaar Frans van Oostrum integriteit wist te verankeren in de UWV-organisatie (zie kader).

De Ien Dales leerstoel wordt ondersteund door: